बाइबल र विज्ञान

बुबा-आमाबाट पाइने आयु

अहिले सुपर आयु समूह समाज आउँदैछ, र स्वास्थ्य तथा दीर्घायुसम्बन्धी धेरै समाचारहरू बाहिर आइरहेका छन् : १२० वर्षभन्दा बढी बाँचेर गिनिज वर्ल्ड रेकर्डमा सूचीकृत मानिसहरूको दीर्घायुको रहस्य, विश्वका दीर्घायु गाउँ र गाउँलेहरूको जीवनपद्धति, जापानमा २६ वर्षसम्म बाँचेर हालसालै मरेको कुकुर इत्यादि । अरूको तुलनामा अलिकति लामो जीवन जिउँदा मानिसहरूको ध्यानार्कषण हुनुको कारण के होला ? किनभने दीर्घायुचाहिँ मानव-जातिको साझा चाहना हो । सभ्यताको विकास उल्लेखनीय रूपले भए तापनि विज्ञानले समेत अझै सुल्झाउन नसकेको रहस्य नै जीवन हो भन्ने कुरा यसबाट प्रमाणित हुन्छ । जीवन भनेको महसुस गर्न सजिलो तर परिभाषित गर्न निकै गाह्रो चीज हो । जीवनचाहिँ जीवित प्राणीहरू जिउँदो हुँदा हुने एउटा साझा गुण हो, अनि यसलाई सामान्यतया चयापचय(metabolism१), पुनरुत्पत्ति(regeneration) र विकास जस्ता विभिन्न विशेषताको रूपमा परिभाषित गरिन्छ ।…

अनन्त, अपरिवर्तनीय मानकको खोजीमा

आइतबार दिउँसो, गिम नाउँ गरेकी एक जना गृहिणी आफ्नो परिवारसँग किनमेल गर्न गइन् । तापक्रम माइनस २ डिग्री सेल्सियस भएकोले साथमा जाकेट लिएर उनीहरू गाडीमा चढे । नेभिगेसन प्रणालीले ५ किलोमिटरको दूरीमा रहेको सुपरमार्केट २० मिनेटमा पुग्न सकिने कुरा देखायो । सुरुमा, ती ग्रीहिणी आफ्नो श्रीमानको लागि जुत्ता किन्न गइन् । श्रीमानले २७५ मि.मि र २८० मि.मिको जुत्ता लगाइ हेरे, तर पछि उनले ठूलो साइजको जुत्तालाई रोजे । किराना पसलबाट, उनीहरूले बेलुकाको खानाको लागि ६०० ग्राम गाईको मासु, कम रकममा १ लिटरको दुई बोत्तल दूध र ५ किलोग्रामको स्याउ किने । तापक्रम, दूरी, तौल र विभिन्न आकार जस्ता अनगिन्ती सङ्ख्यात्मक कुराहरूले हामी जीवनभर घेरिएका हुन्छौं । मापनका यी एकाइहरू कसरी बनाइएका होलान् ? सभ्यताको मापन र एकाइ मानिसहरूले खेती गर्न…

शरीरको तापक्रमलाई कायम राख्दै

सन् १९९७मा ब्लकबस्टर बनेको चलचित्र ‘टाइटानिक’ । गहिरो आन्ध्र महासागरमा टाइटानिक डुबिरहँदा चलचित्रका मुख्य पात्र ज्याकले हड्डीसमेत ठिहिऱ्याउने चिसो पानीबाट रोजलाई उचालेर, तैरिरहेको जहाजको टुक्रामाथि राखे । अन्तमा ज्याक आफूचाहिँ बरफजस्तै चिसो भएर समुद्रमा डुबे । धेरै मानिसहरूलाई भावविह्वल बनाएको ज्याक र रोजको अन्तिम बिछोडको त्यो दृश्यलाई, अहिले पनि उत्कृष्ट चलचित्र दृश्यको रूपमा लिने गरिन्छ । ‘टाइटानिक’ चाहिँ वास्तविक घटनामा आधारित चलचित्र हो । सन् १९१२ अप्रिल १० तारिखमा, त्यो समयमा विश्वकै सबैभन्दा ठूलो पानीजहाज टाइटानिकले बेलायतको साउथ हेम्पटनबाट अमेरिकाको न्यू योर्कतर्फ करीब २,२०० यात्रु बोकेर औपचारिक यात्रा सुरु गरेको थियो । हुन त त्यसलाई ‘कदापि नडुब्ने जहाज’ भनिए तापनि प्रकृतिको शक्तिको तुलनामा त्यो केही रहेन । यात्रा सुरु गरेको ४ दिनपछि त्यो भाँचियो र गहिरो सागरमा डुब्यो । जहाज…

बाँच्नको निम्ति अनुकूलित मानव ज्ञानेन्द्रिय

सानो छँदा हामीले चलचित्रमा हेर्ने गरेको हाम्रो सुपरहिरो, सुपरम्यान ! ऊसित अलौकिक शक्ति हुन्छ । ऊसित आकाशमा स्वतन्त्र रूपले उड्न सक्ने शक्ति मात्र होइनकि एक हातले गाडी उचाल्न सक्ने शक्ति, टाढाका वस्तुहरू हेर्न सक्ने उत्कृष्ट दृष्टि र धेरै टाढाको सानो आवाज पनि सजिलै सुन्न सक्ने श्रवण शक्ति पनि हुन्छ । यीचाहिँ मानव-जातिले लिन नसक्ने शक्तिहरू हुन् । यही कारणले बच्चाहरूका लागि सुपरम्यान भनेको एकदमै डाहलाग्दो पात्र हो । त्यसोभए यदि हामीले पनि सुपरम्यानको जस्तै विशेष शक्ति पायौं भने के हुन्छ होला ? बाह्य क्रियाशीलताप्रति उचित प्रतिक्रिया मानव-जातिले वरिपरिको वातावरणबाट आउने विभिन्न किसिमका सङ्केत तथा जानकारीलाई आफ्नो ज्ञानेन्द्रियद्वारा स्वीकार्छ । तब मस्तिष्कले विस्तृत रूपमा विश्लेषण गरेर मोटर अङ्ग रहेका मांसपेशीहरूलाई आदेश दिई क्रियाशीलताप्रति प्रतिक्रिया जनाउँछ । यसलाई ‘क्रियाशीलता र प्रतिक्रिया’ भनिन्छ…

जीवनबाट सुरु हुने जीवन

कुनै समयमा चित्र कोर्न र कीराहरू हेर्न असाध्यै मन पराउने एक जना केटी थिइन् । ती केटीले रूखको हाँगामा टाँसिएको एउटा वस्तु देखिन् जुन कुनै ढुङ्गा वा बीउजस्तो देखिन्थ्यो । उनले महिनौसम्म त्यो वस्तुमा आएको परिवर्तन अवलोकन गरिन् र त्यसको चित्र बनाइन् । वसन्त ऋतु आएसँगै त्यो वस्तु नरम पखेटाका साथ आकाशमा उड्यो । वास्तवमा त्यो वस्तु प्युपा थियो जुन पुतलीको स्वरूपमा परिवर्तन भयो । प्युपालाई पहिलो पटक जादुई रूपमा परिवर्तन भएको देख्ने उक्त केटी मेरियन थिइन्, जो १७औँ शताब्दीकी जर्मन चित्रकार र पहिलो महिला कीटवैज्ञानिक थिइन् । यो वर्तमान समयमा कुरुप देखिने झुसिल्कीरा सुन्दर पुतलीमा परिवर्तन हुन्छ भन्ने कुरा सबैलाई थाहा छ तर सयौँ वर्षअघि कसैलाई पनि थाहा थिएन । मानिसहरूले फोहोरबाट निस्कने झुसिल्कीरालाई 'शैतानको फल' भन्थे, र पुतलीलाई…

आमा र बच्चालाई जोड्ने गर्भनाल र प्लेसेन्टा

कुनै समयमा अस्वच्छ र संक्रामक फोहोर मानिने गर्भनाल(umbilical cord) र प्लेसेन्टा(placenta), अहिले चिकित्सा क्षेत्रमा निकै चासोको विषय बनेको छ । त्यसको कारणचाहिँ वैज्ञानिकहरूले गर्भनाल र प्लेसेन्टामा विभिन्न किसिमका तन्तुहरूमा रूपान्तरण हुन सक्ने स्टेम कोषिकाहरू पत्ता लगाएकोले गर्दा हो । विशष गरी नालको रगत, जसलाई गर्भनालको रगत पनि भनिन्छ, त्यसमा रगत निर्माण गर्ने स्टेम कोषिकाहरू हुन्छन् र हड्डी, मांसपेशी तथा अङ्गहरू बनाउने मेसेन्काइमल स्टेम कोषिकाहरू(mesenchymal stem cells) हुन्छन् । हाल, यसलाई विभिन्न रोगहरूका उपचारका लागि अध्ययन गरिँदैछ र केही प्रविधिहरू त व्यावसायिक रूपमा प्रयोगमा समेत आइसकेका छन् । सन् २०००मा संयुक्त राज्य अमेरिकामा बस्ने ६ वर्षीया मोली नाम गरेकी बालिका फान्कोनी एनीमिया(रगतसम्बन्धी रोग) भन्ने घातक आनुवंशिक रोगबाट ग्रस्त भइन् । त्यसको एकमात्र उपचार भनेको स्टेम कोषिका प्रत्यारोपण थियो, तर उनीहरूले त्यो…

कीराहरूबाट सिक्नुपर्ने कुरा, सामूहिक बुद्धिमता

कमिलाको झुण्डले खानेकुराको टुक्रा बोकेर व्यवस्थित रूपमा यात्रा गर्छन् । तिनीहरू बाटो थाहा भए जसरी सुरुदेखि अन्त्यसम्म क्रमबद्ध रूपमा मिलेर बस्छन् । कमिलाहरू एकदमै व्यवस्थित रूपमा हिँड्ने भएकोले तिनीहरूभन्दा दर्जनौं गुणा ठूलो मिठाइ पनि क्षणभरमै गायब गरिदिन्छन् । तर कमिला एकलै हिँडिरहेको दृश्य हेर्ने हो भने, त्यो अनियन्त्रित रूपमा सबै दिशातिर हिँड्छ, र बाटोमा भेटिने अवरोधहरूलाई बेवास्ता गर्दै त्यो अगाडि बढ्छ । त्यसरी हिँड्दा त्यो एकदमै अविवेकी देखिन्छ । यद्यपि जब यी कमिलाहरू एकसाथ भेला हुन्छन्, तब उनीहरूले एकैछिनमा खानेकुरा सङ्कलन गर्छन् । यो दृश्य एकदमै अद्भुत हुन्छ । एक प्रतिभाशाली गणितज्ञ, कमिला सहकार्य वा प्रतिस्पर्धामार्फत प्राप्त गरिने बौद्धिक क्षमतालाई सामूहिक बुद्धिमता1 (Collective Intelligence) भनिन्छ । योद्वारा एक जनाको बुद्धि मात्र नभएर धेरै जनाको बुद्धि प्रयोग गरी ठूलो शक्ति प्रदर्शन…

विश्वको सबैभन्दा सही घडी

सबैभन्दा उत्कृष्ट अत्तर बनाउनको लागि, मानिसहरूले मध्यरातदेखि बिहानको २ बजेसम्म गुलाफ टिप्ने गर्छन् । योचाहिँ अँध्यारो र चिसो बिहानको समयमा गुलाबको सुगन्ध सबैभन्दा उत्कृष्ट हुने भएकोले हो । त्यसोभए किन बिहानको समयमा गुलाब अझ बढी सुगन्धित हुन्छ होला ? अनि तिनीहरूले यो समयमा सुगन्ध निकाल्नुपर्छ भनेर कसरी थाहा पाउँछन् होला ? यो कुरा केवल गुलाबको सन्दर्भमा मात्र लागू हुँदैन । हरेक दिन मध्यान्हको समयमा, त्यो समय थाहा भएजस्तै गरी पेट गुडगुड हुन्छ । अनि खाजा खाएर काम गर्न थालेपछि फेरि ३ बजेतिर पहिल्यै योजना बनाएजस्तै गरी निद्राले शरीर लट्ठ हुन थाल्छ । सूर्य उदाउँदा शरीर ब्यूँझिन्छ र रात पर्दा निदाउँछ । शरीरमा घडी भएजस्तै गरी मानिस लगायत असङ्ख्य जीव र बिरुवाहरूले दिन, महिना र वर्षको चक्रमा धेरै कुराहरू दोहोऱ्याइरहेका हुन्छन्…

जस्तो बुबा, त्यस्तै छोरा

सन् १९२०मा एक जना महिलाले आफू रुसको अन्तिम ग्रेन्ड रानी अनास्तासिया रहेको दाबी गरिन् । बोल्शेविक क्रान्तिका दौरान रुसी राजपरिवारका सदस्यहरू निर्ममतापूर्वक मारिएका थिए । उक्त घटना घटेको २ वर्ष भएको थियो । अनास्तासियाचाहिँ रुसका अन्तिम सम्राट निकोलस द्वितीयकी चौथो सन्तान थिइन्, जो ४ जना राजकुमारीहरूमध्ये सबैभन्दा मायालु थिइन् । ती महिलाको उपस्थितिले, रुसी राजपरिवारमा घटेको दुःखद घटनाप्रति सहानुभूति जगाउनुको साथै सर्वसाधारणको ध्यान पनि खिँच्यो । ती महिलाको नाम हो एना एन्डर्सन । राजपरिवारको बारेमा विस्तृत रूपमा जानकार भएकीले, अनि राजपरिवारको शिष्टतासँग परिचित र तिनको वरपरका मानिसहरूले तिनको बारेमा गवाही दिएकाले तिनी विवादको केन्द्र बनिन् । सत्यतथ्य पत्ता लगाउन ३७ वर्षको लामो युद्धपछि सन् १९७०मा जर्मन सर्वोच्च अदालतले त्यो कुरा सत्य हो कि होइन भनेर प्रमाणित गर्न नसकिएको फैसला सुनायो…

मातृ नैसर्गिकता

प्रकृतिमा भएका सम्पूर्ण जीवित प्राणीहरू अरूको शिकार हुनबाट बच्न आ-आफ्ना प्राकृतिक शत्रुहरूबाट भाग्ने गर्छन् । तर मातृ नैसर्गिकताबाट उत्पन्न हुने साहसले ती प्राणीहरूलाई प्रकृतिको प्रबन्धविरुद्ध समेत जाने गराउँछ । जिराफले निडरतापूर्वक ५ वटा भोकाएका सिंहहरूलाई सीधै आक्रमण गर्छ, अनि सर्पसँग लड्न लोखर्केले आफ्नो ज्यानको बाजी राख्छ । त्यसको एकमात्र कारण नै आफ्ना बच्चाहरूलाई बचाउनको निम्ति हो । समुद्रमा बच्चा डल्फिनलाई आक्रमण गरेको सार्कलाई माउ डल्फिनले टाउकोले हिर्काउँदा सार्कको मृत्यु भएको घटनासमेत घटेको थियो । अबुझ वन्य जनावरको संसारमा आफ्ना बच्चाहरूलाई सुरक्षा गर्ने आमाहरूको सङ्घर्ष साँच्चै आश्चर्यजनक र हृदयस्पर्शी छ । मानिस पनि अपवादमा पर्दैन । कट्टरपन्थी आतङ्कवादी समूहको कुनै सदस्यसँग विवाह गर्न घरबाट भागेकी अपरिपक्व छोरीलाई सीधै आफैले गएर उद्धार गरी ल्याएकी आमा पनि छिन् । त्यसरी आतङ्कवादी समूहको कार्यकारी…