विश्वास र जीवन

मानव-जातिलाई बचाएको आविष्कार

न्यू योर्क टाइम्सले भावी पुस्तालाई प्रभावित तुल्याएको ‘चिकित्सा प्रविधिको ऐतिहासिक कोसेढुङ्गा’सम्बन्धी अभिलेख छापेको थियो । १३औँ शताब्दीको मध्यदेखि आधुनिक समयसम्म करीब १,००० वर्षमा शरीर-क्रियाविज्ञान तथा चिकित्सा क्षेत्रमा सीधै चिकित्सा प्रविधि बनेर मानव-जातिलाई बचाउन ठूलो प्रभाव पारेका आविष्कारहरूलाई यसमा कालक्रमबद्ध रूपमा राखिएको थियो । कोसेढुङ्गोमध्ये प्रसिद्ध अमेरिकी राजनीतिज्ञ तथा रसायनविज्ञ बेन्जामिन फ्राङ्कलिनको आविष्कार पनि एक हो । फ्राङ्कलिनले मूत्रशायमा पत्थरी भएको आफ्नो भाइको निम्ति धातुका टुक्राहरू जोडेर लचिलो नली बनाए, र यसलाई मूत्रमार्गमा प्रतिस्थापन गरे । त्यो नै पहिलो मूत्रमार्गको क्याथेटर(मूत्राशयमा हालिने नली) थियो । अहिले त्यो क्याथेटर मानव शरीरको सबै नलीहरूमा प्रतिस्थापन गर्न सक्ने स्तरमा विकसित भएको छ । भाइको पीडालाई कम गराउन चाहने फ्राङ्कलिनको मनले अन्ततः धेरै बिरामीहरूलाई सहयोग पुऱ्यायो । डाक्टरलाई चिनाउने प्रतिनिधि उपकरण भनेको नै स्टेथस्कोप हो…

समय र क्षेत्रलाई पार गर्ने रहस्यमय संसारलाई चिन्ने तरिका

व्यवस्थापन परामर्शदाता र प्रशिक्षक पिटर ड्रकर दर्शनशास्त्र, राजनीतिक शास्त्र र व्यवसाय प्रशासनको प्राध्यापकको रूपमा कार्यरत थिए । उनले आधुनिक व्यवसाय निगम पनि स्थापना गरे । उनी सानो छँदा, उनको बुबा-आमाले घरमा विभिन्न किसिमका भेलाहरू गरेर अर्थशास्त्री शम्पेटर र हायेक, लेखक थोमस मान, मनोवैज्ञानिक फ्रोइड जस्ता विभिन्न क्षेत्रका प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूलाई आमन्त्रण गर्थे । उनीहरूसँगको भेट र कुराकानीले पिटरको ज्ञान र सोचाइलाई बढाउने उत्प्रेरक भूमिका निर्वाह गऱ्यो । अनुभव नै जीवनको एक महत्त्वपूर्ण जायजेथा हो । तर कसैलाई नभेटी वा कतै टाढाको यात्रा नगरीकनै समय र सीमालाई पार गरेका उत्कृष्ट शिक्षकहरूबाट सिक्ने र बहुमूल्य अनुभवहरू बटुल्ने एउटा तरिका छ । त्यो नै पढ्नु हो । विभिन्न क्षेत्रका पुस्तकहरू पढ्ने क्रममा, लेखकको ज्ञान र अनुभवमा डुबेर पुस्तकको विषयवस्तुमा सहमति जनाई ती कुराप्रति ज्ञान…

खुशी मानिसहरू

मार्केटिङ प्राध्यापक तथा अमेरिकी मनोवैज्ञानिक, क्यासी मोगिलनरले १८ देखि ८७ वर्षको उमेर समूहका मानिसहरूलाई लक्षित गर्दै खुशीसम्बन्धी अनुसन्धान गरिन् । अनुसन्धानको परिणामअनुसार, चलचित्र हेर्ने र पैदल हिँड्नेजस्ता दैनिक क्रियाकलापहरूमा खुशी महसुस गर्नेचाहिँ युवाभन्दा पाको उमेरका व्यक्तिहरू थिए । कारण एकदमै सरल छ । युवाहरू सामान्यतयाः विदेश भ्रमण अथवा विवाहबारीजस्ता विशेष अनुभवहरूबाट खुशी महसुस गर्छन् भने त्यसको ठीक विपरीत पाको उमेरका व्यक्तिहरूचाहिँ सडकमा फूलको बास्ना मात्र लिन पाउने सामान्य कुरामा पनि खुशी हुने गर्छन् । त्यसैले मानिसहरूले अति नै चाह गर्ने खुशीचाहिँ केवल नयाँ कुराद्वारा मात्र पाउन नसकिने कुरा साँच्चै उल्लेखनीय छ । केही आधुनिक मानिसहरू अमूर्त लक्ष्य बनाएर त्यसलाई सजिलै हासिल गर्न नसक्दा निराश हुने वा सानो दुर्गतिमा पनि निरुत्साहित हुने गर्छन् । अनि आफ्नो लक्ष्य पूरा गरेर पनि खुशी…

उत्कृष्ट खेलाडीको विशेषता

समय रोकिएझैँ गरी भारोत्तोलन(वेटलिफ्टिङ्ग) हल अचानक सुनसान हुन्छ । खेलाडीले जोडसँग कराउँदै आफ्नो सारा बल लगाएर बारबेल उठाउँछन् । सफलताको सङ्केत दिने बत्ती बल्छ, र बजर बज्छ । दर्शकहरूबाट ठूलो समर्थनको आवाज आउँछ, र खेलाडीको मुहारमा खुशी छाउँछ । विशाल बारबेलहरू उठाउने भारोत्तोलन खेलाडीहरूको रहस्य के होला ? एक अमेरिकी लेखक, जेम्स क्लियरले भारोत्तोलन प्रशिक्षकलाई उत्कृष्ट खेलाडीहरूको विशेषताहरूको बारेमा सोधे । हरेक दिन एउटै चाललाई दोहोऱ्याउँदै प्रशिक्षणको आलस्यलाई सहनु नै एउटा विशेषता हो भनी प्रशिक्षकले बताए । कहिलेकहीँ खेलाडीहरूले प्रेरणा गुमाएर हिम्मत हार्ने मनसाय लिन पुग्छन्, तर उनीहरू नकारात्मक भावनामा फस्नुको सट्टा आफैलाई उत्प्रेरित गरेर अगि बढाउने तरिका खोज्छन् । सहनशीलताको समय पार गरेका खेलाडीहरूले मात्र मञ्चमा उभिएर लामो समयको प्रशिक्षणमार्फत बढाएको आफ्नो सारा शक्ति र सीपले आफ्नो वजनभन्दा तीन…

परिपक्व वयस्कको गुण

पूर्ण रूपमा हुर्केको व्यक्तिलाई वयस्क भनिन्छ । वयस्क भएपछि परिपक्व हुन आवश्यक छ । वयस्क हुनु भनेको के होला ? कुनै एक लेखकले भनेका छन् कि, वयस्कको ‘कर्तत्व’ पूरा गर्नेहरू मात्र साँचो वयस्क हुन् । तिनले करीब १० वर्षसम्म लेखक, डाक्टर र नृत्य-रचनाकारजस्ता लगभग २०० जना ख्यातिप्राप्त व्यक्तिहरूलाई भेटेर अर्थपूर्ण बातचीत गर्दै वयस्कको कर्तव्य राम्ररी निभाउने मानिसलाई यसप्रकारले परिभाषित गरेका थिएः “गनगन नगर्ने, धाक नलाउने र सधैँ राम्रो मूडमा बस्ने मानिस ।” हामीहरू सत्यताभित्र बिस्तारै हुर्किरहेका छौं । हामीहरू कुनै गनगन-गुनासो नगरीकन, हरेक परिस्थितिमा धन्यवादी हुँदै, नम्र हुँदै, धाक नलगाईकन जस्तोसुकै अवस्थामा पनि सुन्दर मन र हँसिलो मुहार कायम राख्दै आत्मिक वयस्क भइरहेका छौं । हामीले विश्वासको घर बनाउने क्रममा जग खन्ने कार्य मात्र गरेर बस्नुहुँदैन । निर्माण-कार्यमा ढिलाइ हुन…

परिवर्तन

जाडो हिउँदमा, तापक्रम शून्यभन्दा तल झर्दा, कलकल बगिरहेको खोलाको पानी र तालचाहिँ मानिसहरू चिप्लेटी खेल्न सक्ने ठोस बरफमा परिणत हुन्छ । यसको ठीक विपरीत पानीलाई ततायो भने त्यो वाष्पीकरण हुन्छ । तरल पानी हावामा उड्न सक्दैन तर बाफमा परिवर्तन भएपछि चाहिँ यो कार्य सम्भव छ । परिवर्तन हुनअघिसम्म असम्भव लागेको कुरा, परिवर्तन भएपछि चाहिँ सजिलै गर्न सकिन्छ । यो सिद्धान्त परमेश्वरका सन्तानहरूमा पनि लागू हुन्छ । माताले दिनुभएको वचनजस्तै, स्वर्गीय मानिसको रूपमा नयाँ गरी जन्मियो भने, विगतमा कार्यान्वयन गर्न नसकेको सबै परिस्थितिमा धन्यवाद दिन अब भने सजिलो लाग्नेछ, सधैँ आनन्दित रहनु र प्रार्थना गर्नु हाम्रो दैनिक जीवनयापन बन्नेछ । दाजुभाइ-दिदीबहिनीलाई आफ्नै शरीरलाई झैँ प्रेम गर्ने कार्य र एक आत्मा बचाउने कार्यसमेत निश्चय नै गर्न सकिनेछ । तर यो कार्य हामीले…

स्ट्रेसको सामना गर्ने तरिका

स्ट्रेसले विभिन्न रोगहरू निम्त्याउँछ र चरम सीमामा पुगेपछि यसले मृत्युमा समेत पुऱ्याउन सक्छ । तर बाँचुञ्जेल स्ट्रेस नलिनु भनेको असम्भव कुरा हो । तर स्ट्रेसप्रति हामीले कस्तो मनस्थिति लिन्छौं भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । यदि हामीले स्ट्रेसलाई नकारात्मक रूपमा लियौं भने त्यो हाम्रो ‘शत्रु’ बन्नेछ, तर यदि हामीले त्यसलाई सकारात्मक रूपमा लियौं भने त्यसले हामीलाई कुनै हानि पुऱ्याउन सक्दैन । हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा यससम्बन्धी परीक्षण गरिएको थियो । कुनै स्ट्रेस हुँदाखेरि आउने शारीरिक प्रतिक्रियालाई चिन्ता वा स्ट्रेसलाई जित्न नसकिने सङ्केतको रूपमा लिन आवश्यक छैन । मुटु जोडले धड्किँदाखेरि त्यसले तपाईंलाई स्ट्रेसको सामना गर्न तयार गराउँछ, अनि लामो-लामो सास फेर्दाखेरि मस्तिष्कमा धेरै अक्सिजन प्रवाह हुन्छ । परीक्षणमा सहभागी भएकाहरूले स्ट्रेसलाई सकारात्मक रूपमा हेरेपछि उनीहरू चिन्ताजनक अवस्थामा पनि कम चिन्तित बनेको र…

ट्राफिक लाइट नभएको चौराह

ट्राफिक लाइट, चिन्ह, अनि धेरै गाडीहरू आवात-जावत गर्ने बाटो र पैदल हिँड्ने बाटोलाई छुट्ट्याउने ब्लकहरू हटायो भने के हुन्छ होला ? तर नेदरल्याण्डस्थित ड्राच्टेनको सानो सहरको केन्द्र, ‘लावेप्लेइन’मा एउटा त्यस्तै साझा चौराह छ । सुरुमा त, गाडी र मानिसहरू एकै ठाउँमा परेर जुन बेला पनि दुर्घटना हुन सक्छ भनेर मानिसहरू डराएका थिए, तर परिणामचाहिँ मानिसहरूको सोचाइभन्दा बिल्कुलै फरक थियो । ट्राफिक सिगनल नियन्त्रण प्रणाली हटाइएकोले चालकहरूले पैदल यात्रीहरूप्रति ध्यान दिनको साथै पैदल यात्रीहरूले चाहिँ एक-अर्कालाई मैत्रीपूर्ण सङ्केत दिँदै गाडीहरूप्रति अझ ध्यान दिए । चालकहरूले अझ जिम्मेवारीको भाव लिए, अनि कुनै पनि सङ्केतलाई बेवास्ता गर्ने वा सङ्केत परिवर्तन नहुँदासम्म गति बढाउने गरेनन् । त्यसको परिणामस्वरूप दुर्घटना दर घट्यो, र ट्रफिक प्रणाली पनि सहज रूपमा सञ्चालन हुन सक्यो । आश्चर्यजनक रूपमा असल…

​सबै जना विजेता​

प्राथमिक विद्यालयको खेलकुद दिवसको तस्वीर कोरियाको सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएको थियो । तस्वीरमा ५ जना केटाहरू एक-अर्काको हात समाएर मैदानमा एकसाथ दौडिरहेको दृश्य कैद भएको छ । त्यसमा सबै जना हाँसिरहेका छन्, तर ती केटाहरूमध्येको सबैभन्दा पुड्को केटोले चाहिँ आँसु पुछिरहेको छ । किन होला ? कुनै रोगको कारणले त्यो केटोको उचाइ बढ्न सकेनछ । यसकारण दौड प्रतियोगिता हुँदैपिच्छे ऊ सधैँ अन्तिम स्थानमा पर्दोरहेछ । उसको निम्ति के गर्न सकिन्छ होला भन्नेतर्फ सोच्दै, अन्य विद्यार्थीहरूले शिक्षकको अनुमतिमा कुनै आश्चर्यको काम गरेछन् । दौड प्रतियोगिताको सुरुवाती सङ्केतमा उनीहरूले अलि दौडेजस्तै त गरेछन्, तर पछि सबै जनाले रोकिएर अन्तिममा दौडेर आइरहेको त्यो साथीलाई पर्खिएछन् । त्यसपछि उनीहरू सबैले एक-अर्काको हात समाएर एकसाथ समाप्ति रेखा पार गरेछन् । साथीहरूको त्यो विचारशीलता देखेर त्यो…

​आत्म-अपाङ्गता​

जाँचको ठीक एक दिनअघि दिमागले नभ्याउने गरी पूरै रट्न कोसिस गरिन्छ, पढ्न मन लाग्दैन । यो अवस्थामा सबैभन्दा सजिलो तरिका भनेको सुत्न जानु हो । राम्रो नतिजा नआउँदाखेरि बुबा-आमा अथवा साथीहरूलाई आफू असक्षम भएकोले होइनकि, जाँचको अघिल्लो दिनमा आफू चाँडै निदाउन पुगेकोले त्यसो भएको हो भनेर बहाना त बनाउन सकिन्छ । योचाहिँ जाँच दिने विद्यार्थीहरूले मात्र गर्ने गरेको कुरा होइन । केही मानिसहरू, अर्को व्यक्तिलाई आफ्नो दक्षता देखाउँदा राम्रो परिणाम नआउला कि भनेर पहिलै “धेरै अभ्यास नै गर्न पाइनँ,” “मलाई अलि सञ्चो थिएन,” “परिस्थिति अलि खराब थियो,” भन्दै आफ्नो असफलताको निम्ति बहाना बनाउने गर्छन् । यस्तो किसिमको संज्ञानात्मक कौशलतालाई ‘आत्म-अपङ्गता’ भनिन्छ । मानिस जो भए पनि अरूबाट स्वीकार पाउन, आत्म-सम्मानलाई बचाउन र असफलताबाट टाढा रहन चाहने प्रवृत्तिका हुन्छन् । त्योचाहिँ…

अनौठो हिसाब

कुनै एउटा झुत्रे गल्लीमा माछा आकारका साना केकहरू बेच्ने एक जना वृद्ध थिए । केकको मूल्य एउटाको ३०० वन थियो भने तीन वटाको चाहिँ १,००० वन थियो । उहाँले गर्नुभएको हिसाबचाहिँ अलि अनौठो थियो । यदि एउटाको मूल्य ३०० वन हो भने ३ वटाको त ९०० वन हुनुपर्ने हो, तर मूल्य सूचीमा “३ वटाको १,००० वन” भनेर लेखिएको थियो । त्यसकारण ग्राहकहरूले छक्क पर्दै तिनलाई सोधे, “साहुजी, धेरै किन्ने मानिसहरूलाई त अझ सस्तोमा बेच्नुपर्ने होइन र ?” तब तिनले यसो भनेर जवाफ दिए, “एउटा किन्ने व्यक्तिचाहिँ तीन वटा किन्ने व्यक्तिभन्दा गरीब हुन्छ, त्यसैले त्यो सस्तो हुनुपर्छ ।” तिनले थप कुरा बताए । त्यो आफ्नो साथीसित बाँडेर खाने विद्यार्थीहरू पनि छन्, अनि रद्दी कागजहरू सङ्कलन गरी कमाएको पैसाले एउटा किनेर खाने…

​मैले लिएको कुरा​

मेरो साथीको नयाँ मोबाइल फोन, डिपार्टमेन्ट स्टोरमा प्रदर्शन गरिएका जुत्ताहरू, पत्रिकामा देखाइएको घर, विज्ञापनमा देखाइएको कार ... मानिसहरू आफूसँग नभएको थोक, ओहदा वा प्रसिद्धिको लालसा गर्दै ‘त्यो पाए त’ भनेर सोच्ने गर्छन् । त्यो प्राप्त गरेको कल्पना गर्ने गर्छन् । अनि त्यो पाउँदाको आफ्नो स्वरूपको समेत कल्पना गर्ने गर्छन् । तर वास्तविकतामा फर्किएर त्यसलाई आफूसँग नपाउँदाखेरि उनीहरू आफूलाई धिक्कार्ने गर्छन् । त्यस्तो सोचाइ लगातार आयो भने खुशी बिस्तारै लोप हुँदैजानेछ । आफ्नो जीवनमा सन्तुष्टि र खुशी पाउन चाहनुहुन्छ भने, ‘त्यो मसँग भइदिए त’ भन्ने सोचाइ लिनुभन्दा ‘अहिले मसँग भएको कुरा नभएको भए’ भन्ने सोचाइ लिइहेर्नुहोस् । परिवार, स्वास्थ्य, सहकर्मी, अमूल्य कुराहरू ... हामीहरू यो पृथ्वीमा खाली हात जन्मिएका थियौं, तर अहिले हामीसँग धेरै कुराहरू छ । संसारमा अरू कुनै कुराले…

​मांसपेशीको चरम सीमा​

खेलाडीहरूको बलियो मांसपेशी एकै दिनमा बन्नेचाहिँ होइन । शारीरिक शक्ति बढाउन र दक्षतामा सुधार ल्याउनको लागि उनीहरूले आफूलाई निरन्तर तालीम दिने गर्छन् । उनीहरूले मांसपेशीको चरम सीमालाई जितेपछि मात्र परिश्रमको प्रतिफल प्राप्त गर्न सक्छन् । मांसपेशीको चरम सीमा भनेको त्यस्तो बिन्दु हो, जहाँ पुगेपछि अझ बढी शक्ति लगाउन सकिँदैन । मांसपेशीको चरम सीमामा पुगेपछि एकसाथ बाँधिएको मांसपेशी तन्तुहरू खुकुला हुने वा दुखेर च्यातिने अवस्था हुन्छ । तर च्यातिएका मांसपेशीहरू चाँडे नै पहिलाकै अवस्थामा फर्किन्छ । ठीक भएको मांसपेशीलाई फेरि प्रयोग गऱ्यौं भने त्यो बिग्रिन्छ, अनि फेरि ठीक भइहाल्छ । उदाहरणको लागि, मुश्किलले १० पटक पुस अप गर्न सक्ने मानिसले अर्को दिनमा १२ पटकसम्म गर्न सक्छ, त्यसपछिको अर्को दिनमा १५ पटक गर्न सक्छ, अनि केही दिनपछि १७ पटकसम्म गर्न सक्छ ।…

एकदमै चिन्तित फिस्टे चरा

एउटा फिस्टे चरा हाँगामा बसेर रोइरहेको थियो । त्यही बाटो भएर आइरहेका माउ भँगेरा र उसका बचेराहरूले फिस्टे चरालाई हेर्दै सोधेछन्, “ए फिस्टे भाइ, के भयो तिमीलाई ?” “मलाई शिकारीले कुन बेला गोली हान्ने हो, डरले जिउनै सकिरा’छैनँ भन्या ।” त्यसो भनेको सुनेर एउटा बचेराले चिन्तित हुँदै माउलाई सोधेछ, “आमा, हामीलाई नि गोली हान्यो भने के गर्ने ? आमालाई चिन्ता लाग्दैन ?” “चिन्ताले खतराबाट कहिल्यै बचाउन सक्दैन ।” “चिन्ता उत्पन्न भयो भने कसरी समाधान गर्ने थाहा छ ?” “आफ्नो पखेटा फराकिलो गरी यसरी फिँजाउनुपर्छ । उड्ने चराहरूसँग चिन्ता गर्ने फुर्सद पनि हुँदैन ।” माथि आकाशतिर उडिरहेकी माउ भँगेरालाई पछ्याउँदै बचेराहरूले जोडले पखेटा फटफटाए । ‘ढिच्याउँ !’ बन्दूकको आवाजसँगै एउटा चरा जमिनमा खस्यो । त्यो त एकछिन अघि रूखको हाँगामा बसिरहेको…

​रोजाइको दोबाटोमा​

जीवन रोजाइको श्रृङ्खला नै हो । फुक्का चाउचाउ खाऊँ कि पकाएर खाऊँ भन्ने सानो चिन्ताको विषयदेखि लिएर एउटा लुगा छान्दा पनि मानिसहरूले धेरै पटक सोच्ने गर्छन् । अझ ‘Any Drink’ भनेर लेखिएको बटन भएको भेन्डिङ मेसिन पनि छ । विद्यालय, जागिर, पति-पत्नी इत्यादि जीवनसँग सम्बन्धित विषय हो भने रोजाइको विषय अझ गम्भीर बन्न पुग्छ । हामीले भविष्यका दिनहरू देख्न सक्ने भएको भए कति राम्रो हुन्थ्यो होला ! भविष्यमा हामीहरू खुशी देखिन्छौं भने हामीले असल रोजाइ रोज्यौं भन्ने कुरा हो । तर हामीसँग त्यस्तो कुनै शक्ति छैन । त्यसोभए कसो गरेमा आनाकानी गर्ने मनलाई दृढ गराउन सकिन्छ होला ? एउटालाई रोज्नु भनेको बाँकीलाई चाहिँ त्याग्नु हो । त्याग्नुपर्ने कुरालाई दोमन नगरी त्यागेर त्यसलाई पक्रिराखेन भने मन एकदमै हलुको हुनेछ । अनि…

​दक्षताभन्दा मूल्यवान् कुरा​

सन् १९७६, सेप्टेम्बर १६ तारिख, सोभित युनियनको एउटा सहरमा गुडिरहेको बस एक्कासि अनियन्त्रित भएर नदीमा खस्न पुग्यो । त्यो दृश्य देखेर एक जना पुरुष तुरुन्तै नदीमा हामफाले । कालो धूवाँले गर्दा अगाडि केही देख्न सकिँदैनथ्यो, अनि पानी पनि चिसो थियो, तर तिनले आफ्नो सारा शक्ति लगाएर यात्रुहरूलाई नदीबाहिर निकाले । तिनी थिए, प्रसिद्ध पौडीबाज शावर्ष कारापेट्यान, जो ११ पटक विश्व कृतिमान तोड्न, १३ पटक यूरोप च्याम्पियन र १७ पटक विश्व च्याम्पियन जित्न सफल भएका थिए । ३० पटकभन्दा बढी डाइभ गरेर ३० जनालाई उद्धार गरेपछि तिनी ढले । त्यस दिनदेखि तिनलाई निमोनिया र सेप्टिसेमिया भयो । अनि ४६ दिनपछि होशमा आउँदा शरीर पूरै बिग्रिएर तिनी फेरि पौड प्रतिस्पर्धामा उत्रिन नसक्ने भए । जिन्दगीको सबैभन्दा उत्कृष्ट समय व्यतीत गरिरहेका तिनको निम्ति…

​खुशी हुने अभ्यास​

बिहान अलिबेर सुत्न पाए हुन्थ्यो, मौसम सफा र घमाइलो भए हुन्थ्यो, बिहान काममा जाँदाखेरि ट्राफिक जाम नभए हुन्थ्यो, मेरो प्रोजेक्ट पारित भए हुन्थ्यो, मेरी पत्नीले कचकच नगरे हुन्थ्यो, विद्यालयमा छोराको राम्रो अङ्क आए हुन्थ्यो ... मानिसमा निरन्तर कुनै न कुनै कुराको चाहना हुन्छ । तर के संसार हामीले चाहेअनुसार चल्छ र ? अलार्मको आवाज नसुनेकोले ढीलासम्म सुतेर हस्याङफस्याङ गर्दै बाहिर निस्केको तर पानी परिरहेको छ, अनि काममा जाँदा गाडी जाममा परेर अफिसमा ढीला पुगियो, त्यसमाथि आजै मालिक चाँडै आइपुगेर यो प्रोजेक्ट के हो भन्दै कराए, अनि काम सकेर घर गएपछि मज्जाले आराम गर्न मन भए पनि पत्नीले कचकच गरिन्, र छोराले कक्षामा सबैभन्दा कम अङ्क ल्यायो ... यसरी आफूले चाहेअनुसार नहुँदा गनगन उत्पन्न हुन्छ । तर त्यसो भन्दैमा सधैँ गनगन…

​उडान भ्रम​

विमान उडानका दुई वटा नियमहरू छन् । ती हुन्, प्रत्यक्षदर्शन उडान नियम(Visual Flight Rules, VFR) र यान्त्रिक उडान नियम(Instrument Flight Rules, IFR) । विमान चालकले ककपिटबाट बाहिर हेर्दै विमान चलाउने प्रक्रियालाई प्रत्यक्षदर्शन उडान नियम भनिन्छ भने, पूर्ण रूपमा उपकरणमा भर पर्दै नियन्त्रण केन्द्रबाट आएको निर्देशनअनुसार विमान चलाउने प्रक्रियालाई यान्त्रिक उडान नियम भनिन्छ । प्रत्यक्षदर्शन उडान नियममा विमानले धेरै चक्कर काट्दा अथवा विमान उल्टो परेर उड्दाखेरि एकदमै कौशल चालक समेत उडान भ्रममा पर्ने सम्भावना हुन्छ । समुद्र आकाशजस्तै देखिन्छ, अनि राति पृथ्वीमा बलिरहेको बत्तीको ज्योति आकाशका ताराहरूको ज्योतिजस्तै देखिन्छ । विमान तलतिर झरिरहेको भए पनि चालकलाई माथितिर गइरहेको जस्तो लागेर विमान जमिनमा दुर्घटनाग्रस्त पनि हुने गर्छ । चालकले दिशाको समझ गुमाउन पुगेको जोखिमपूर्ण अवस्थामा आफ्नो अनुभव वा निर्णयमा भन्दा बरु यान्त्रिक…

नज प्रभाव (Nudge Effect)

भऱ्याङ र एस्केलेटर(escalator, लिफ्ट) सँगसँगै छ भने प्रायः मानिसहरू सुविधाजनक एस्केलेटर प्रयोग गर्न रुचाउँछन् । तर स्वीडेनको राजधानी सहर स्टकहोमको रेल स्टेसनमा एस्केलेटरभन्दा भऱ्याङ नै अझ लोकप्रिय छ । त्यसको कारण के होला ? पहिला यो ठाउँमा पनि अरू रेल स्टेसनहरूमा जस्तै मानिसहरूले एस्केलेटर नै प्रयोग गर्ने भएकाले एकदमै भीड लाग्थ्यो । मानिसहरूको स्वास्थ्य सुधार्न र एस्केलेटरमा लाग्ने भीडभाड कम गराउनको निम्ति स्वीडिस सरकारले मानिसहरूलाई भऱ्याङ प्रयोग गर्न सल्लाह दिएको थियो, तर यो व्यर्थ भयो । धेरै अनुसन्धानपछि सरकारले ‘पियानो भऱ्याङ’ बनाउने निर्णय लियो । भऱ्याङमा पाइला टेक्दैपिच्छे गीतको धुन बज्ने भएकोले बच्चादेखि लिएर बूढापाकासम्म, अनि शारीरिक रूपमा अशक्त भएका मानिसहरूले समेत भऱ्याङ प्रयोग गर्न थाले । मानिसहरूलाई कुनै दबाबविना तुरुन्तै सकारात्मक रोजाइ लिनतर्फ प्रेरित गराउने यो प्रक्रियालाई ‘नज प्रभाव’…

खराब टिप्पणी नभएको लेख

कसै-कसैले टिप्पणी हुँदै नहुनुभन्दा बरु खराब टिप्पणी भए पनि हुनु नै राम्रो हो भन्ने गर्छन्, तर तिनीहरूले आफ्नो बारेमा लेखिएका निन्दात्मक टिप्पणीहरू देखे भने तिनीहरूको सोचाइ नै परिवर्तन हुने गर्छ । धेरै समूहहरू खराब टिप्पणीहरू मेटाउन लागिपरिरहेको भए पनि यो एउटा चुनौतीपूर्ण काम बनेको छ । तर कुनै एक साइटमा नकारात्मक टिप्पणी एउटा पनि नभएर प्रख्यात बनेको छोटो लेख छ । त्यसको विषयवस्तु यसप्रकार छ : “यदि तपाईं ४०देखि ४९ वर्षको हुनुहुन्छ, र तपाईंको छोरी छ भने, अलि अप्ठ्यारो लागे पनि मलाई एक चोटि मात्र ‘मेरी छोरी’ भनेर बोलाइदिनुहुन्छ कि ? मलाई ‘मेरी छोरी’ भनेर बोलाउनुहुने मेरी आमा हुनुहुन्न । यसकारण म त्यो एक पटक सुन्न चाहन्छु ।” यो छोटो लेखमा हजारौँ टिप्पणीहरू पोष्ट गरिए । “मेरी छोरी, माया गर्छु,”…